Zekat Nedir?

Sözlükte artma, çoğalma, temizlik, bereket, iyi hal ve övgü anlamlarına gelen zekât, dinî bir terim olarak, belirli bir malın bir kısmının Allâh rızası için muayyen kişilere verilmesi demektir.

Malî ibadetlerden biri olan zekat, İslâm'ın beş temel esasından olup, hicretin ikinci yılında Medine’de farz kılınmıştır.

Kur’an-ı Kerim’de “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin...” (Bakara, 2/43, 110; Hac, 22/78; Nur, 24/56; Mücadele, 58/13; Müzzemmil, 73/20); “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin, arıtıp yücelteceğin bir sadaka al ve onlar için dua et; çünkü senin duan onlara huzur verir. Allah işitendir, bilendir.” (Tevbe, 9/103) buyrulmaktadır.

Zekat Vermeyenlere Açılan Savaş


Resûlullah sallâllahü aleyhi ve sellem'in vefatı üzerine Hz. Ebû Bekir (r.a) halife olup arabların bir kısmı zekât vermemekte direnince Hazreti Ebû Bekir (r.a), onlarla savaşmaya karar vermişti. Bunun üzerine Hazreti Ömer (r.a) :

-Ey müslümanların halifesi! Bunlara karşı nasıl savaş açarsınız? Halbuki, Resûlullah sallâllahü aleyhi ve sellem 'Allah'dan başka gerçek ilâh yoktur' deyinceye kadar insanlarla savaşmaya memur edildim. Kim ki 'Allah'dan başka ilhah yoktur' düsturunu kabul ederse, insan hakkı müstesna olmak üzere, malını canını benden kurtarmış olur; içlerindeki gizli küfür ve günâhlarından dolayı olan hesaplarına gelince o hesâbı görmek Allah'a kalmıştır, buyurdu diye itiraz etti.

Hazreti Halife (r.a) cevaben:
-Vallahi! Namaz ile zekâtı birbirinden ayıran kimse ile hiç bakmam savaşırım. Çünkü (Namaz bedeni bir vazife olduğu gibi) zekât da malî bir haktır, Allah'a yemin ederim ki, bunlar, Resûlûllah'a vermekte oldukları deve yularını bile benden esirgeselerdi, bu yüzden onlara harb açardım' buyurdu.
Bunun üzerine Hazreti Ömer (r.a):
-Vallahi anladım ki, dinden dönenlerin katli hususunda Ebû Bekir'in hükmü, Allah'ın onun gönlünde yarattığı, engin bir anlayışın eseridir. Bu sâyede Ebû Bekr'in düşüncesinin doğru olduğunu anladım.

Zekât'ın Hikmetleri

Zekât insanı aşırı ihtiraslardan kurtarır. İyilik yapmaya alıştırır. Şefkat hislerini kamçılar, yükseltir ve kemâle erdirir.
Zekât, Cenabı Hakka karşı malî bir şükür olmakla, malın artmasına vesile olur. Ve insanı (Şekûr) olan Allah'a yaklaştırır.
Zekât, fakir ile zengin arasında bir ahenk tesis eder. Fakirdeki kıskançlık duygularını yok eder. Dolayısıyla fakirle zengin, dost olmuş olur.
Zekât, içtimâi dengeyi sağlar, malın faydasız şekilde elde tutulmasını önler. Cemiyet fertlerini birliğe sevk eder ve cemiyeti temizler

Zekat ve Kurban
Prof. Dr.Hayrettin Karaman
Yeni Şafak
Bir Müslüman'ın zekat vermekle yükümlü olabilmesi için ne kadar mala, servete (nisap) sahip olması gerekir? Geçen haftaki yazıda bunu, günümüzde anlaşılır, uygulanabilir ve amaca uygun bir formüle sokabilmek için iki yol ve ölçüden söz etmiştik: 1. Hadislerde ve fıkıh kitaplarında, belli mallar (deve, koyun, sığır, altın, gümüş...) için verilen miktarları (nisapları) teker teker kuruşlandırmak, yani bugünkü para ile karşılıklarını tesbit etmek, sonra bunların ortalamasını almak ve "Günümüzde nisap budur" demek. Bu durumda dinin hedeflediği zenginlik sınırını yaklaşık olarak tesbit etmek mümkündür. Çağdaş alimlerden Kardâvî "Altını esas alalım" diyor, buna göre nisap 500 milyon civarında olur. Gümüşü alalım diyenlere göre 55 milyon olur. Kırk koyunu 30 milyonla çarpsanız 1.2 milyar eder. Hem 55 milyon sahibini hem de milyar sahibini eşit derecede zengin saymak âdil değildir, İslam bunu hedeflemiş olamaz. 2. Bu nisaplar, tesbit edildiği zamanda birbirine eşit ve normal bir ailenin bir yıllık geçiminin karşılığı olduğu için, buradan hareket ederek günümüzde ailenin yıllık asgari geçim indeksini esas almak ve temel ihtiyaçları karşılayan malvarlığı dışında bu kadar zekatlık mala sahip olanların "nisaba malik olduklarını" söylemek. Her iki çözüme göre de "gümüşü esas alarak 50-60 milyonu olanın zengin olduğunu, zekat alamayacağını, aksine zekat vermesi gerektiğini" söylemek yanlıştır. İkinci formüle göre, asgarî aylık geçim indeksinin iki yüz milyon olduğunu varsayarak kaba bir hesap yapacak olursak yıllık geçim tutarı 2.4 milyar eder. Birinci hesap şeklinin de bu rakama yakın bir sonuç vereceğini sanıyorum. Her iki şekilde de dini metinlerin belirlediği zenginlik ölçüsünü (nisabı) değiştirmek söz konusu değildir; yapılan şey nisabın, günümüz ölçülerine göre tesbit ve ifade edilmesidir. Geçen yazıda söylediğimiz gibi bu hesaplar ve ölçüler, yoksulun ihtiyacının böylece karşılanır olması durumunda geçerlidir. İhtiyaç devam ediyorsa yükümlülük ölçüleri de değişir.

Zekat konusunda iki husus sıkça sorulmaktadır: 1. Kadınların örf ve âdete göre normal ölçülerde edinip kullandıkları altın ve gümüş zinetlerden, takılardan zekat verilecek midir? Hanefîler dışındaki üç mezhebin de dahil bulunduğu çoğunluğun ictihadına göre zinet, kadının temel (aslî) ihtiyaçlarından sayılır ve zekata tâbi değildir; yani bunlardan zekat ödenmez. Ben de bu ictihada katılıyorum. 2. Bir temel ihtiyacı karşılamak (mesela ev almak, ameliyat olmak, ihtiyaç halinde araba, okumak için kitap, işinde kullanmak için makina, alet vb. almak) için biriktirilen para birçok Hanefî fıkıhçıya göre zekata tâbi değildir; ben de bu görüşü tercih ediyorum.

Kurban kesmekle yükümlü olmak için kişinin zengin olması gerekir. Bu zenginliğin ölçüsü de -detaylarda bazı farklılıklar bulunmakla beraber- zekat zenginliği gibidir. Gümüşten hareket ederek 50-60 milyonu olana kurban kestirmek yanlıştır. Kurban kesmenin vacip (farz ile sünnet arasında bir yükümlülük derecesi) olduğu hükmü ittifaklı değildir. Meselâ Hanefî mezhebinden Ebû Yûsüf'a (kendisinden rivayet edilen iki farklı ictihaddan birine) ve İmam Şâfî'î'ye göre kurban kesmek sünnettir. Bazı güçlükler ortaya çıktığında da veya yoksulların etten daha fazla paraya, başka bir şeye ihtiyaçları bulunduğunda "sünnettir diyen" ictihad tercih edilmeli ve kurbanın bedeli, daha azı, daha çoğu uygun yerlere verilmelidir. Böylece deri kavgasından da kurtulma yolu bulunmuş olacaktır.

Kurban veya etlik hayvan keserken önce hayvanı bayıltmak, uyuşturmak, böylece acı duymasını asgariye indirmek, sonra boğazlamak caizdir; önemli olan kalp atışları durmadan ve bu mânada ölüm gerçekleşmeden hayvanı boğazlamaktır. Hadislerde, kesilecek hayvana eziyet edilmemesi emredilmiştir.

Zekatta zenginlik anlayışı
Ahmed Şahin
Zaman
Soru: Bir miktar param var. Dükkanımda satılacak malım da var. Aynı zamanda biraz da borcum var. Zekat verirken nasıl hesap yapacak, ne tür bir zekat miktarı tespit edeceğim?
Cevap: Hesap çok kolaydır. Şöyle ki:
Elindeki parana, dükkandaki malını da ilave edersin. Meydana gelen yekûn paradan borcunu çıkarırsın, alacağın varsa onu da ilave edersin. Böylece hasıl olan mevcudun zekatını verirsin.
Demek ki alacağını ilave edecek, vereceğini de çıkaracaksın, kağıt üzerinde kalan yekun ne ise onun zekatını vereceksin. Kırkta bir milyon, seksende iki milyon, yüzde de iki buçuk milyon olarak. Yani her yüz milyonda iki buçuk milyon zekat. Bu çok az.
Çok kolay ve zevkli bir yardımdır bu.

Soru: Zekat vermeye mecbur olmak için zengin olmak gerekiyor. Zengin kim? Hangi miktar para zenginlik ölçüsüdür? Bunun bir sınırı, ölçüsü var mıdır?
Cevap: Bu zekat nisabı konusunda farklı ölçüler tespit edilmiştir. Şöyle ki, ilk tespitlerde (doksan altı gram) altın, yahut da bu miktar altını satın alacak fazla para zenginlik sınırı olarak ilan edilmiştir.
Daha sonraki araştırmalarda bu miktar (seksen altı grama) indirilmiş. Diyanet'in son araştırması ise bunu (seksen grama) düşürmüştür.
Arz ettiğim miktar altını olan, yahut da bu ağırlıkta altını satın alacak kadar ihtiyaç dışı fazla parası bulunan kimse zengin sayılır. Zekat, fitre ile mükellef olur.
Burada şunu da ilave edebiliriz konuya. Zenginlik ölçüsü olarak gümüşü de esas almalar söz konusu olabilir. Buna göre ise zenginlik sınırı daha da aşağıya çekilebilir.
Bundan dolayı konuyu ihtilaftan çıkarmak için şöyle bir tedbir de akla gelebilir.
Aylık gelirinizden artan, yani boşta bekleyen paranızın her yüz milyonuna iki buçuk milyon zekat takdir edip ihtiyaç sahiplerine verin, bana zekat gerekli miydi değil miydi, gibilerden şüphelerden de böylece kurtulun. Zaten bu kadarcık bir miktarı sık sık sadaka olarak da veriyorsunuz. Çekinilecek bir miktar sayılmaz bu mütevazı yardımlar.
......
Zekatla ilgili diğer soruların cevapları:
1- Geçmişte verilmemiş olan zekatlar hemen verilebileceği gibi, gelecekte verilecek olan zekatın da (çok) muhtaç olan yeri bulunması halinde şimdi verilmesi de câiz ve isabetlidir de.
2- Sağlam alacakların zekatı hemen verileceği gibi, şüpheli alacakların zekatı da alınınca verilebilir.
3- Para olarak verilebileceği gibi, ihtiyaç sahibinin işine yarayacak olan yiyim, giyim de verilebilir.

Zekat malın kiri midir?
Bazan zekat yanlış da anlatılmaktadır. Zenginin malını temize çıkardığı için onun kiridir ve temiz değildir gibi ifadeler, Kur'an'a ve İslam esaslarına aykırıdır. Zekat fakirin hakkıdır. Kur'an'da açıklanan kimselere ve yerlere verilir. Kur'an'da yine:
"Zenginlerin mallarında fakirlerin ve yoksulların malum hakkı vardır." (Meriç Suresi 24-25) buyurulmaktadır.

İslam'da en temiz olan şey hak olan şeydir. Hakka kir demek ne kadar çirkin ve saçma bir sözdür. Zekat için eğer gerçekten fakir ise, en temiz ve en helal olan şeydir. Zekat vermeyen kimse fakirin hakkını yediğinden haram yemektedir. Böylece malına haram karıştırmıştır. Zengin zekatı verdiği zaman başkasının hakkını ayırmış olduüu için malını haramdan kurtarmış olacaktır.

İşte bu açıdan malı temize çıkarılmış oluyor. Yoksa verdiği zekat onun malının kiri değildir. Hiçbir zengin, zekatın kendisinden haksız yere alınmakta olduğunu söyleme hakkına sahip değildir.